Sąspów - rys historyczny

Kościuł w Sąspowie

W odległości około 25 km od Krakowa, w gminie Jerzmanowice-Przeginia, jest położona stara, średniowieczna wieś Sąspów. Wieś leży w Dolinie Sąspowskiej, na terenie południowej części Wyżyny Krakowskiej, nazywanej również Wyżyną Olkuską lub Płaskowyżem Ojcowskim. Obszar wsi objęty jest ochroną, bowiem znajduje się na terenie Jurajskich Parków Krajobrazowych „Dolinki Krakowskie”. W Sąspowie bierze swój początek rzeka Sąspówka, która następnie wpada do Prądnika. Po obu stronach Doliny Sąspowskiej znajduje się wiele jaskiń i schronisk podskalnych. Według najnowszych danych w dolinie jest ich 174. Najbardziej znaną jest Jaskinia Koziarnia, gdzie znajdowało się obozowisko jaskiniowe, datowane na środkowy i górny paleolit. Obecnie w tej jaskini znajduje się Obserwatorium Sejsmologiczne Polskiej Akademii Nauk. Dodać należy, że w Sąspowie odkryto neolityczną kopalnię krzemienia i pracownie kamieniarskie, datowane na drugą połowę IV tysiąclecia p.n.e.
Po raz pierwszy Sąspów jest wzmiankowany w dokumentach w 1325 r. W czasach średniowiecznych i nowożytnych wieś należała do ziemi, a następnie do województwa i powiatu krakowskiego. Była własnością prywatną, wchodzącą w skład dóbr Pieskowa Skała aż do końca XIX w. Oprócz Sąspowa do klucza Pieskowa Skała należały okoliczne miejscowości: Sułoszowa, Przeginia, Wierzbice, Wielmoża, Milonki, Kalinów, Zadroże, Wola Kalinowska. Do 1608 r. dobra pieskoskalskie  należały Szafrańców, potem na krótko do Macieja Łubnickiego, a następnie do Barbary Sośnickiej i Samuela Śladkowskiego. Po nich dobra pieskoskalskie przeszły na własność Zebrzydowskich, herbu Radwan. Po Zebrzydowskich, właścicielami klucza zostali Wielopolscy, hrabiowie na Żywcu. Do 1688 r. zamek i dobra dzierżył Jan Wielopolski, kanclerz wielki koronny, a potem jego syn, również  Jan. Po śmierci tego ostatniego  zamkiem i kluczem władała wdowa po nim Anna z Lubomirskich wraz ze swym drugim mężem, Stanisławem Małachowskim. Po nich dziedzicem zamku i dóbr był Franciszek Wielopolski, a następnie Hieronim Wielopolski. W 1779 r. Hieronim Wielopolski zapisał dobra pieskoskalskie Teresie Wielopolskiej, starościnie lanckorońskiej, wdowie po Janie Józefie Wielopolskim, która zarządzała nimi do 1817 r. Potem dobra te dziedziczyli Zofia i Paweł Wielopolscy, którzy w 1842 r. sprzedali je Mieroszewskim. W 1896 r. Krzysztof Mieroszewski sprzedał zamek Michałowi Wilczyńskiemu. W tym samym roku dobra ziemskie kupił od Mieroszewskiego Abram Ehrlich Mordka, który po przeprowadzeniu podziału gruntów folwarcznych na działki, sprzedawał je okolicznym i miejscowym chłopom.

Po III rozbiorze Polski Sąspów należał zaboru austriackiego, w ramach utworzonej tzw. Galicji Zachodniej. W latach 1809-1813 Sąspów znajdował się w Księstwie Warszawskim, które po upadku znalazło się okupacją rosyjską. W 1815 r., z ziem byłego Księstwa Warszawskiego utworzono: Wielkie Księstwo  Poznańskie, Rzeczypospolitą Krakowską oraz ustanowiono Królestwo Polskie, w skład którego wszedł również Sąspów, który pozostał w nim aż do utworzenia Polski Odrodzonej (1918). Przynależność administracyjna wsi w ramach  królestwa  ulegała częstym zmianom i przedstawiała się następująco: W latach 1816-1837 Sąspów należał do województwa krakowskiego; w latach 1837-1841 do guberni krakowskiej; od 1841-1845 r.  do guberni kieleckiej; w latach 1845- 1867 należała do guberni radomskiej; od 1867-1914 ponownie do guberni kieleckiej. Po wycofaniu się wojsk rosyjskich z terenów Królestwa Polskiego, latem 1915 r. państwa centralne (Austro-Węgry), Niemcy], podzieliły kraj na dwa Generalne Gubernatorstwa. W wyniku tych zmian Sąspów wszedł w skład okupowanego przez Austro-Węgry Generalnego Gubernatorstwa ze stolicą w Lublinie. Co zaś tyczy przynależności do powiatu i gminy, to przez cały czas niewoli narodowej Sąspów należał początkowo do obwodu, a następnie powiatu olkuskiego. Do końca 1866 r. Sąspów  należał do gminy Pieskowa Skała, po czym wszedł w skład gminy Sułoszowa, w której pozostawał aż do połowy XX w.

Jak wspomniano, pierwsza poświadczona wzmianka o Sąspowie pochodzi z 1325 r. Jest ona zawarta w spisach świętopietrza przekazywanego Stolicy Apostolskiej przez poszczególne parafie diecezji krakowskiej. (Item Bratko plebanus ecclesie de Sanspow). Dzięki zapisom Jana Długosza dowiadujemy się, że w Sąspowie pod koniec XV w. istniała karczma, zwana Chrostna,. Karczma stała  przy trakcie olkuskim i była własnością Jana Sąspowskiego. W tym czasie były też we wsi cztery folwark i dwa młyny. Wspomnieć należy, że do 1864 r. mieszkańcy Sąspowa odrabiali pańszczyznę we folwarku wymysłowskim. 
W Sąspowie znajduje się murowany kościół parafialny, który zbudowany został w 1760 r., na miejscu starego, drewnianego. Kościół jest usytuowany na wapiennej skale nad dwoma jaskiniami: Wschodnią i Zachodnią. Kościół ma kształt przedłużonego ośmiokąta, jest jednonawowy. Od południa znajduje się kruchta, w której znajdują się oryginalne drzwi i ciekawy drewniany portal, zaś od północy jest usytuowana zakrystia z oddzielnym wejściem. Posadzka w świątyni jest murowana, ułożona w szachownicę. Pod chórem znajduje wejście do podziemi, które obecnie jest zamurowane. We wnętrzu kościoła znajduje się obraz Matki Boskiej Śnieżnej z XVIII w.  Obok kościoła stoi drewniana dzwonnica. Z budową kościoła wiąże się następująca legenda. Mieszkańcy Sąspowa postanowili wybudować w swojej wsi świątynię. Zebrali materiał potrzebny do budowy, na  miejscu gdzie obecnie stoi remiza strażacka. Na następny dzień mieli przystąpić do pracy. Rankiem nie zastali jednak materiału na obranym miejscu, lecz na skale, po przeciwnej stronie doliny. Ludzie stwierdzili, że sam Bóg obrał to miejsce  na świątynię, więc nie należy sprzeciwiać się jego woli. Dlatego wybudowano kościół na skale. 

Oprócz Sąspowa do parafii należy też wieś Wola Kalinowska. Parafia jest p.w. św. Katarzyny, należy do diecezji sosnowieckiej i dekanatu w Sułoszowa. W latach 1550-1555 kościoły: w Sąspowie, Przegini, Sułoszowej zostały przez właściciela dóbr pieskoskalskich, Stanisława Szafrańca, zwolennika reformacji pozamieniane na zbory ewangelickie. Nie mogąc odprawiać u siebie praktyk religijnych katolicy z Sąspowa uczęszczali do kościoła w Jerzmanowicach. Podczas pierwszej wojny światowej, od połowy listopada 1914 r. do połowy grudnia 1914 r. na terenie Sąspowa i okolic toczyły się ciężkie walki zbrojne pomiędzy wojskami austriackimi a rosyjskimi. W ich wyniku kościół sąspowski został znacznie zniszczony, spłonęły też zabudowania plebańskie i dzwonnica. Zniszczeniu i spaleniu uległo też wiele zabudowań wiejskich, zginęło też około dwudziestu mieszkańców wioski. Duże straty wieś poniosła też na skutek masowych rekwizycji żywności i inwentarza żywego, dokonywanych przez wojska austriackie. Wielu mieszkańców parafii zmarło na skutek epidemii cholery, która na tym terenie wystąpiła w 1915 r. Mniejsze straty Sąspów poniósł podczas drugiej wojny światowej, bowiem zginęło około 11 mieszkańców.

Dawniej w ścisłym związku z miejscowym kościołem były przytułki ubogich, zwane powszechnie szpitalami, a także szkoły parafialne. Pierwsza wiadomość o szpitalu w Sąspowie, pochodzi z 1791 r., choć nie można wykluczyć, że istniał już znacznie wcześniej. Na pewno przytułek nie funkcjonował już w 1819 r., bowiem w tym czasie budynek w którym się mieścił był doszczętnie zrujnowany. Z kolei pierwsza wzmianka o szkole w Sąspowie pochodzi z 1518 r. Ponownie o szkole dowiadujemy się z protokołów wizytacyjnych parafii sąspowskiej, które notują jej istnienie w latach 1602 i 1618 r. Na tym kończą się wiadomości o szkole  w Sąspowie, która prawdopodobnie nie funkcjonowała przez cały wiek XVII i XVIII. W wieku XIX szkoła istniała tylko przez kilka lat (1817-1822). W  1922 r. powstała szkoła w Sąspowie, która mieściła się w budynkach prywatnych, czyli w izbach udostępnianych przez miejscowych gospodarzy. Obecny budynek szkolny oddano do użytku w 1953 r. 
W Sąspowie istnieje kilka organizacji społecznych i kulturalnych. W 1932 r. powstała Ochotnicza Straż Pożarna; na początku lat 60. Koło Gospodyń Wiejskich, a w 1975 r. Orkiestra Dęta. Jest we wsi remiza strażacka, biblioteka i budynek szkolny. Wieś posiada wodociąg, gazociąg i sieć telefoniczną.



Kazimierz Tomczyk

 

Ciekawostki z przeszłości

Dawne wierzenia i zwyczaje

Statystyka strony

Użytkowników : 2
Artykułów : 281
Odsłon : 194622

Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 37 gości